Gonartroz ve Koksartroz Nedir? Raporlardaki Kireçlenme Terimleri

Gonartroz ve Koksartroz Nedir? Raporlardaki Kireçlenme Terimleri

Gonartroz ve koksartroz nedir? Diz ve kalça kireçlenmesini anlatan bu terimlerin anlamı, raporlarda geçen eklem aralığında daralma, osteofit ve subkondral skleroz gibi bulgular, belirtiler ve tedavi basamakları.

Gonartroz diz ekleminin, koksartroz ise kalça ekleminin kireçlenmesi (osteoartrit) anlamına gelen tıbbi terimlerdir. Raporlarda geçen "dejeneratif artrit", "osteoartrit" ve "artroz" ifadeleri de aynı süreci, yani eklem kıkırdağının zamanla aşınmasını ve eklemi oluşturan kemiklerde buna eşlik eden değişiklikleri tarif eder. Bu terimlerin raporda yer alması, eklemde yıpranma bulguları olduğunu gösterir; ancak hastalığın şiddeti, şikayetleriniz ve uygun tedavi muayeneyle birlikte değerlendirilir.

Bu yazıda gonartroz ve koksartroz kelimelerinin anlamını, röntgen ve MR raporlarında bu tanılara eşlik eden "eklem aralığında daralma", "osteofit", "subkondral skleroz" gibi terimleri, belirtileri ve raporunuzu aldıktan sonra neler yapabileceğinizi sade bir dille açıklıyoruz.

Gonartroz ve koksartroz ne demek?

Tıp terminolojisinde kelimeler çoğunlukla Yunanca ve Latince köklerden türetilir. "Gon" Yunancada dizi, "koks" (coxa) Latincede kalçayı ifade eder. "Artroz" ise eklemin dejeneratif, yani yıpranmaya bağlı hastalığı anlamına gelir. Böylece:

• Gonartroz: Diz eklemi kireçlenmesi
• Koksartroz: Kalça eklemi kireçlenmesi
• Bilateral gonartroz / koksartroz: Her iki dizde veya her iki kalçada kireçlenme
• Osteoartrit, dejeneratif artrit, artroz: Kireçlenmenin farklı adları

Halk arasında kullanılan "kireçlenme" ifadesi, eklemde kireç birikmesi anlamına gelmez. Bu adlandırma, röntgende eklem kenarlarında görülen beyaz kemik çıkıntılarından kaynaklanır. Asıl sorun kıkırdağın aşınmasıdır.

Artroz ile artrit aynı şey mi?

Tam olarak değil. "Artrit" kelimesi genel olarak eklem iltihabı anlamında kullanılır ve romatoid artrit gibi iltihabi romatizmal hastalıkları da kapsar. "Artroz" ise yıpranmaya bağlı süreci anlatır. Osteoartritte de eklemde iltihabi bir bileşen bulunabildiği için iki terim zaman zaman birbirinin yerine kullanılır; ancak romatoid artrit gibi hastalıklar farklı bir tedavi yaklaşımı gerektirir. Raporunuzdaki ifadenin hangi anlamda kullanıldığını hekiminize sorabilirsiniz.

Gonartroz ve koksartroz neden olur?

Kireçlenme tek bir nedene bağlı değildir. Sebebi belirgin olmayan, yaş ve genetik yatkınlıkla ilişkili kireçlenmeye primer; önceki bir yaralanma veya eklem sorununa bağlı gelişenine sekonder artroz denir. Risk faktörleri şunlardır:

• İlerleyen yaş ve ailede kireçlenme öyküsü
• Fazla kilo (özellikle dizde)
• Geçirilmiş menisküs yırtığı, menisküs çıkarılması veya çapraz bağ yaralanması
• O bacak veya X bacak gibi dizilim bozuklukları
• Kalçada femoroasetabuler sıkışma veya kalça displazisi gibi şekil bozuklukları
• Eklem içine uzanan kırıklar
• Uzun yıllar ağır yük taşıma, sık çömelme gerektiren iş ve sporlar

Raporda geçen terimler ne anlama gelir?

Gonartroz veya koksartroz tanısı genellikle ayakta çekilen röntgenle konur. Raporda bu tanıya eşlik eden bazı tipik bulgular yer alır:

• Eklem aralığında daralma: Röntgende kıkırdak görünmez; kemikler arasındaki boşluk kıkırdağın kalınlığını dolaylı olarak gösterir. Bu aralığın daralması kıkırdak kaybını düşündürür.
• Osteofit: Eklem kenarlarında oluşan kemik çıkıntıları. Halk arasındaki "kireç" ifadesinin kaynağıdır.
• Subkondral skleroz: Kıkırdağın hemen altındaki kemiğin yoğunlaşıp sertleşmesi.
• Subkondral kist: Kıkırdak altındaki kemikte oluşan küçük boşluklar.
• Medial / lateral kompartman: Dizin iç ve dış bölmeleri. "Medial kompartman ağırlıklı gonartroz", kireçlenmenin daha çok dizin iç tarafında olduğunu gösterir ve O bacak dizilimiyle sık birlikte görülür.
• Patellofemoral artroz: Diz kapağı ile uyluk kemiği arasındaki eklemde kireçlenme; merdiven inerken ve çömelirken artan ön diz ağrısı yapabilir.
• Evre veya derece: Raporlarda kireçlenmenin şiddeti, Kellgren-Lawrence gibi sınıflama sistemleriyle hafiften ileriye doğru derecelendirilebilir. Evreler tedavi planlamasına yardımcı olur; ancak röntgendeki evre ile hissedilen ağrı her zaman örtüşmez.

MR raporlarında ise bunlara ek olarak kıkırdak incelmesi, menisküs dejenerasyonu veya ekstrüzyonu, kemik iliği ödemi ve eklem sıvısında artış gibi bulgular yer alabilir. Kireçlenme tanısı için çoğu zaman MR gerekmez; MR genellikle tabloyu açıklamayan ek bir sorundan şüphelenildiğinde veya eklem koruyucu bir cerrahi planlanırken istenir. Röntgende kireçlenme bulgusu olmayan erken dönemde ise kıkırdaktaki değişiklikler yalnızca MR ile görülebilir.

Gonartroz ve koksartrozun belirtileri

Dizde (gonartroz)

• Hareketle artan, dinlenmeyle azalan diz ağrısı
• Sabahları veya uzun süre oturduktan sonra kalkarken kısa süren tutukluk ("ilk adım ağrısı")
• Merdiven inip çıkmada, çömelip kalkmada zorlanma
• Dizden ses gelmesi, sürtünme hissi
• Zaman zaman şişlik ve ilerleyen dönemde dizi tam açamama veya bükememe

Kalçada (koksartroz)

• Kasıkta, bazen uyluğun önüne ve dize yayılan ağrı
• Çorap giyme, ayakkabı bağlama, arabaya binip inmede zorlanma
• Kalça hareketlerinde, özellikle içe dönmede kısıtlılık
• Aksama ve yürüme mesafesinde kısalma

Kalça kireçlenmesinde ağrının dize yansıyabildiğini bilmek önemlidir; bu nedenle diz ağrısı olan bir kişide kalça da muayene edilir. Kalça kireçlenmesi hakkında daha ayrıntılı bilgi için kalça ekleminde artroz nedir? yazımızı okuyabilirsiniz.

Raporda gonartroz yazıyorsa ne yapmalısınız?

Raporunuzda gonartroz veya koksartroz ifadesinin geçmesi, hemen ameliyat olmanız gerektiği anlamına gelmez. Kireçlenmenin seyri kişiden kişiye değişir ve pek çok kişi uygun önlemlerle uzun yıllar aktif bir yaşam sürdürebilir. Tedavi genellikle basamaklıdır:

1. Egzersiz ve fizik tedavi: Uyluk ve kalça kaslarını güçlendirmek, eklem hareket açıklığını korumak tedavinin temelidir.
2. Kilo kontrolü: Fazla kilolu kişilerde kilo vermek eklem yükünü azaltır.
3. Aktivite düzenlemesi: Yürüyüş, bisiklet ve yüzme gibi düşük etkili aktiviteler tercih edilir.
4. İlaç tedavisi: Gerektiğinde, hekim önerisiyle kısa süreli ağrı kesici veya iltihap giderici ilaçlar.
5. Eklem içi enjeksiyonlar: Seçilmiş hastalarda semptom kontrolü için değerlendirilebilir.
6. Cerrahi seçenekler: Genç ve aktif hastalarda dizilim bozukluğunu düzelten osteotomi; ileri evre ve günlük yaşamı belirgin kısıtlayan kireçlenmede protez gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Diz kireçlenmesinin erken belirtileri ve tedavisi hakkında dizde kireçlenme nedir? yazımızda daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Günlük yaşamda eklemi korumak için

• Uzun süre aynı pozisyonda oturmayın; aralarda kalkıp kısa yürüyüşler yapın.
• Alçak koltuk ve tuvaletler yerine biraz daha yüksek oturma yüzeylerini tercih edin.
• Yastıklı tabanlı, ayağı iyi kavrayan ayakkabılar giyin.
• Belirgin aksama varsa bastonu ağrıyan tarafın karşı elinde kullanmak eklem yükünü azaltabilir.
• Ağır yük taşırken yükü iki elinize dengeli dağıtın, mümkünse tekerlekli çanta kullanın.
• Ağrının arttığı günlerde aktiviteyi tamamen bırakmak yerine süresini ve yoğunluğunu azaltın.

Bu önlemler kireçlenmeyi geri döndürmez; ancak günlük yaşamı kolaylaştırabilir ve egzersiz programına devam etmeyi destekleyebilir.

Gonartroz ve koksartroz ilerler mi?

Kireçlenme genellikle yavaş ilerleyen bir süreçtir ve ilerleme hızı kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Bazı kişilerde yıllarca belirgin değişiklik olmazken, bazılarında daha hızlı ilerleyebilir. Yaş ve genetik gibi değiştirilemeyen etkenlerin yanında kilo, kas gücü, aktivite düzeyi ve bacak dizilimi gibi etkilenebilir etkenler de bu süreçte rol oynar. Ağrının dönem dönem artıp azalması da sık görülür; bir alevlenme döneminin her zaman hastalığın ilerlediği anlamına gelmediğini bilmek yararlıdır.

Ne zaman ortopedi uzmanına başvurmalısınız?

• Birkaç haftadır süren ve günlük aktiviteleri kısıtlayan diz veya kalça ağrısı
• Yürüme mesafesinin giderek kısalması
• Gece uykudan uyandıran veya dinlenmeyle geçmeyen ağrı
• Dizde tekrarlayan şişlik, kilitlenme veya boşalma hissi
• Kalça hareketlerinde belirgin kısıtlılık, aksama
• Bacakta giderek artan eğrilik

Acil durumlar: Eklemde ani gelişen kızarıklık, sıcaklık ve şişliğe ateş eşlik ediyorsa ya da düşme sonrası yük verememe varsa beklemeden değerlendirme gerekir.

Prof. Dr. Gökhan Polat'ın kliniğinde tedavi planı; röntgen ve gerekirse MR bulguları, şikayetlerin şiddeti, yaş, aktivite düzeyi ve kişinin beklentileri birlikte değerlendirilerek hazırlanır ve çoğu zaman ameliyatsız seçeneklerle başlanır. Diz sorunlarının tedavi seçenekleri için diz eklemi hastalıkları, kalça sorunları için kalça eklemi hastalıkları sayfalarımızı inceleyebilirsiniz. Tedaviye yanıt kişiden kişiye değişir.

Özetle

• Gonartroz dizin, koksartroz kalçanın kireçlenmesidir; osteoartrit ve dejeneratif artrit aynı süreci anlatır.
• Eklem aralığında daralma, osteofit ve subkondral skleroz, raporlarda kireçlenmeye eşlik eden tipik bulgulardır.
• Röntgendeki evre ile ağrının şiddeti her zaman örtüşmez; tedavi kararı muayeneyle birlikte verilir.
• Tedavi genellikle egzersiz, kilo kontrolü ve aktivite düzenlemesiyle başlar; cerrahi seçilmiş hastalarda gündeme gelir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı muayene ve gerekli tetkiklerle, kişiye özel olarak verilir.