Osgood-Schlatter: Sporcu Çocuklarda Diz Altı Şişlik ve Ağrı

Osgood-Schlatter: Sporcu Çocuklarda Diz Altı Şişlik ve Ağrı

Osgood-Schlatter hastalığı nedir, neden olur ve nasıl geçer? Büyüme çağındaki sporcu çocuklarda diz kapağı altı şişlik ve ağrının belirtileri, tanısı, evde yapılabilecekler ve spora dönüş.

Osgood-Schlatter hastalığı, büyüme çağındaki ve özellikle koşu, sıçrama ya da top sporları yapan çocuklarda diz kapağının hemen altındaki kemik çıkıntıda ağrı ve şişliğe yol açan, iyi huylu bir aşırı kullanım sorunudur. Genellikle büyüme atağı döneminde ortaya çıkar, aktiviteyle artıp dinlenmeyle azalır ve büyüme plağı kapandığında yakınmalar çoğu çocukta belirgin şekilde geriler. Tedavide amaç sporu tamamen bırakmak değil, yükü çocuğun ağrısına göre ayarlamaktır.

Bu yazıda Osgood-Schlatter'in neden ortaya çıktığını, hangi belirtilerle kendini gösterdiğini, diz kapağı altı şişliğin başka hangi nedenlerle karıştırılabileceğini, evde ve antrenmanda neler yapılabileceğini ve hangi durumlarda çocuğunuzu bir ortopedi uzmanına götürmeniz gerektiğini bulacaksınız.

Osgood-Schlatter hastalığı nedir?

Uyluğun ön yüzündeki güçlü kuadriseps kası, diz kapağı ve onun altındaki patellar tendon aracılığıyla kaval kemiğinin üst ön kısmındaki çıkıntıya (tibial tüberkül) bağlanır. Büyüme çağındaki çocuklarda bu çıkıntının altında henüz kemikleşmesini tamamlamamış, daha yumuşak bir büyüme bölgesi bulunur. Sık tekrarlanan sıçrama, koşu, ani duruş ve şut gibi hareketlerde tendon bu bölgeyi tekrar tekrar çeker. Sonuçta büyüme bölgesinde tahriş, hassasiyet ve zamanla belirginleşen bir kemik çıkıntısı oluşabilir.

Kısacası Osgood-Schlatter bir "iltihap" ya da "kemik hastalığı" değil, büyüyen kemiğin tekrarlayan çekme yüküne verdiği bir tepkidir. Bu nedenle tıpta "traksiyon apofiziti" olarak da adlandırılır. Kalıcı bir eklem hasarı bırakması beklenmez; ancak ağrılı dönem birkaç ay ile bir-iki yıl arasında dalgalanmalarla sürebilir.

Kimlerde görülür? Risk faktörleri

Osgood-Schlatter en sık hızlı boy uzamasının yaşandığı dönemde görülür. Kızlarda bu dönem genellikle erkeklerden biraz daha erken başlar. Sporun türü ve yoğunluğu da belirleyicidir. Riski artıran başlıca etkenler şunlardır:

• Büyüme atağı: Kemik hızla uzarken kas ve tendonlar aynı hızda esneyemez; büyüme bölgesine binen çekme kuvveti artar.
• Sıçrama ve sprint içeren sporlar: Futbol, basketbol, voleybol, atletizm, jimnastik ve dans en sık karşılaşılan branşlardır.
• Yoğun ve tek branşlı antrenman: Haftanın büyük bölümünde aynı hareketleri tekrarlamak ve yeterli dinlenme günü olmaması.
• Kas gerginliği: Ön ve arka uyluk kaslarının kısa ve gergin olması.
• Ani yük artışı: Sezon başlangıcı, kamp dönemleri veya takım değişikliği sonrası antrenman miktarının hızla artması.

Sporcu çocuklarda büyüme döneminin getirdiği diğer riskleri sporcu çocuklarda ortopedik riskler yazımızda daha geniş bir çerçevede ele aldık.

Belirtiler: diz kapağı altında şişlik ve ağrı

Osgood-Schlatter genellikle yavaş başlar. Çocuk önce antrenmandan sonra dizinin altında hafif bir sızlanmadan söz eder; zamanla ağrı antrenman sırasında da hissedilir hale gelebilir. Tipik belirtiler şunlardır:

• Diz kapağının birkaç santim altında, kaval kemiğinin ön yüzünde lokalize ağrı ve dokunmakla hassasiyet
• Bu bölgede zamanla belirginleşen, sert bir şişlik veya kemik çıkıntısı
• Koşma, sıçrama, merdiven çıkma, çömelme ve özellikle diz çökme sırasında artan ağrı
• Dinlenince azalan, yoğun antrenman haftalarında artan dalgalı bir seyir
• Bazı çocuklarda her iki dizde birden ya da farklı zamanlarda iki dizde yakınma

Osgood-Schlatter'de dizin kendisi genellikle şişmez, eklem hareketleri tamdır ve çocuk dizinin kilitlendiğinden ya da boşaldığından yakınmaz. Bu özellikler, ağrının eklem içinden değil, tendonun kemiğe yapıştığı bölgeden kaynaklandığını düşündürür.

Tanı nasıl konur? Hangi tetkikler gerekir?

Tanı büyük ölçüde muayeneyle konur. Hekim ağrının yerini, ne zamandır sürdüğünü, çocuğun hangi sporu ne sıklıkla yaptığını sorgular; tibial tüberküldeki hassasiyeti, kas esnekliğini, diz ve kalça hareketlerini değerlendirir. Belirtiler tipikse çoğu zaman ek tetkik gerekmez.

Ağrı tek taraflı ve şiddetliyse, gece ağrısı varsa, travma sonrası başladıysa ya da muayene bulguları tipik değilse diz röntgeni istenebilir. Röntgen; büyüme bölgesinin durumunu gösterir ve kırık, kemik kisti veya tümör gibi daha nadir ama atlanmaması gereken nedenleri dışlamaya yardımcı olur. Ultrason ve MR yalnızca seçilmiş durumlarda gerekir.

Karıştırılabilecek durumlar

Diz kapağı altı şişlik ve ağrının her zaman Osgood-Schlatter olmadığını bilmek önemlidir. Benzer yakınmalara yol açabilen başlıca durumlar şunlardır:

• Sinding-Larsen-Johansson sendromu: Ağrı tibial tüberkülde değil, diz kapağının alt ucundadır; benzer şekilde büyüme çağında ve sıçrayan sporcularda görülür.
• Patellar tendinopati: Daha çok ergenlik sonrası ve yetişkin sporcularda, tendonun kendisinde ağrı yapar.
• Tibial tüberkül kırığı: Sıçrama veya ani sprint sırasında aniden başlayan şiddetli ağrı ve yük verememe ile kendini gösterir; acil değerlendirme gerektirir.
• Kalça kaynaklı yansıyan ağrı: Büyüme çağında bazı kalça sorunları ağrıyı dize yansıtabilir. Aksama ve kalça hareketlerinde kısıtlılık varsa kalça da mutlaka muayene edilmelidir.

Çocuklarda diz ağrısının diğer nedenlerini çocuklarda diz ağrısı: büyüme ağrısı mı, başka bir şey mi? başlıklı yazımızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Osgood-Schlatter nasıl tedavi edilir?

Tedavi büyük çoğunlukla ameliyatsızdır ve temel hedef, büyüme bölgesine binen yükü çocuğun tolere edebileceği düzeye indirmektir. Tam istirahat çoğu zaman gerekmez; uzun süre tamamen hareketsiz kalmak kas gücünü azaltıp spora dönüşü zorlaştırabilir.

Aktivite düzenlemesi

Pratik bir kural olarak, ağrı antrenman sırasında hafif ve kısa sürüyorsa ve ertesi gün artmıyorsa çocuk sporuna kontrollü biçimde devam edebilir. Ağrı antrenman sırasında belirgin şekilde artıyor, topallamaya yol açıyor ya da ertesi güne uzuyorsa sıçrama ve sprint yükünü bir süre azaltmak, antrenman süresini kısaltmak veya yüzme ve bisiklet gibi daha az zorlayıcı aktivitelere geçmek uygun olur. Bu kararı antrenörle birlikte vermek, çocuğun takımdan kopmadan yükünü azaltmasını kolaylaştırır.

Evde yapılabilecekler

• Antrenman sonrası ağrılı bölgeye havluya sarılı buzla 15–20 dakika soğuk uygulama
• Ön uyluk (kuadriseps), arka uyluk ve baldır kaslarına günlük, nazik esneme egzersizleri
• Fizyoterapist eşliğinde kalça ve uyluk kaslarını güçlendiren, ağrıyı artırmayan egzersizler
• Diz çökme gerektiren pozisyonlarda yumuşak dizlik veya minder kullanımı
• Kısa süreli ağrı kesici kullanımı gerekiyorsa çocuğun yaşına ve kilosuna uygun dozun hekim veya eczacıyla belirlenmesi

Bazı çocuklarda diz kapağının altından geçen, tendon üzerindeki yükü dağıtmaya yardımcı olabilen bir bant (infrapatellar bant) aktivite sırasında rahatlama sağlayabilir. Bu tür destekler tamamlayıcıdır; egzersiz ve yük düzenlemesinin yerini tutmaz.

Ameliyat gerekir mi?

Büyüme çağındaki çocuklarda Osgood-Schlatter için ameliyat nadiren gündeme gelir. Büyüme tamamlandıktan sonra bile ağrısı süren ve tendonun içinde ayrı bir kemik parçacığı (ossikül) kalmış az sayıda kişide, bu parçanın cerrahi olarak çıkarılması değerlendirilebilir. Bu karar muayene ve görüntüleme bulgularına göre kişiye özel verilir.

İyileşme süreci ve spora dönüş

Osgood-Schlatter'in seyri çocuktan çocuğa değişir. Pek çok çocukta yakınmalar birkaç ay içinde yatışırken, bazılarında büyüme sürdükçe ağrılı ve ağrısının azaldığı dönemler birbirini izleyebilir. Büyüme plağı kapandığında ağrı çoğunlukla belirgin şekilde azalır. Diz altındaki kemik çıkıntı ise yetişkinlikte de görünür kalabilir; bu genellikle işlevi etkilemez, ancak bazı kişilerde diz çökerken rahatsızlık hissi sürebilir.

Spora dönüşte ağrı rehber alınır: çocuk günlük yaşamda topallamadan yürüyebiliyor, hafif koşu ve sıçramayı belirgin ağrı olmadan yapabiliyorsa antrenman yükü kademeli olarak artırılabilir. Ailelerin ve antrenörlerin "ağrıya rağmen oynamaya devam etmek" ile "tamamen bırakmak" arasında dengeli bir yol izlemesi, hem iyileşmeyi hem de çocuğun spora olan bağlılığını korur. Spor yaralanmalarında değerlendirme ve tedavi yaklaşımımız hakkında daha fazla bilgi için spor yaralanmaları sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Ne zaman ortopedi uzmanına başvurmalısınız?

Osgood-Schlatter iyi huylu bir durum olsa da aşağıdaki belirtilerde çocuğunuzun bir ortopedi uzmanı tarafından muayene edilmesi gerekir:

• Sıçrama, düşme veya darbe sonrası aniden başlayan şiddetli ağrı ve yük verememe
• Gece uykudan uyandıran ya da dinlenmeyle geçmeyen ağrı
• Dizin kendisinde şişlik, kızarıklık, sıcaklık veya buna eşlik eden ateş
• Topallama, kalça ya da kasık ağrısı, kalça hareketlerinde kısıtlılık
• Tek taraflı, hızla büyüyen veya beklenenden farklı yerde bir şişlik
• Birkaç haftalık yük azaltmaya rağmen gerilemeyen ya da çocuğun günlük yaşamını kısıtlayan ağrı

Muayenede ağrının kaynağı netleştirilir, gerekiyorsa röntgen gibi tetkiklerle başka nedenler dışlanır ve çocuğun yaşına, sporuna ve sezon takvimine uygun bir yük planı hazırlanır. Prof. Dr. Gökhan Polat'ın kliniğinde sporcu çocuklarda tedavi planı; aile, çocuk ve gerektiğinde antrenörle birlikte, çocuğun spor hedefleri gözetilerek oluşturulur. İyileşme süresi ve tedaviye yanıt kişiden kişiye değişir.

Özetle

• Osgood-Schlatter, büyüme çağındaki sporcu çocuklarda diz kapağı altındaki kemik çıkıntıda ağrı ve şişlik yapan, iyi huylu bir aşırı kullanım sorunudur.
• Tanı çoğunlukla muayeneyle konur; tipik olmayan durumlarda röntgen başka nedenleri dışlamak için istenir.
• Tedavinin temeli yük düzenlemesi, soğuk uygulama, esneme ve güçlendirme egzersizleridir; ameliyat nadiren gerekir.
• Ani başlayan şiddetli ağrı, gece ağrısı, ateş, topallama veya kalça ağrısı varsa beklemeden muayene gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı muayene ve gerekli tetkiklerle, kişiye özel olarak verilir.