Spor Hekimi mi, Ortopedist mi? Spor Yaralanmasında Kime Gidilir?

Spor Hekimi mi, Ortopedist mi? Spor Yaralanmasında Kime Gidilir?

Spor yaralanmalarına hangi doktor bakar? Spor hekimi ile ortopedi uzmanının farkı, spor hekiminin hangi hastalıklara baktığı, ameliyat yapıp yapmadığı ve hangi yaralanmada kime başvurulacağı.

Spor yaralanmalarına hem spor hekimleri hem de ortopedi ve travmatoloji uzmanları bakar; aralarındaki temel fark, spor hekiminin ameliyat yapmayan, tanı, ameliyatsız tedavi ve egzersiz planlaması üzerine uzmanlaşmış bir hekim olması, ortopedi uzmanının ise gerektiğinde cerrahi tedaviyi de üstlenmesidir. Kas zorlanmaları ve aşırı kullanım ağrıları gibi durumlarda her iki uzmanlık da ilk değerlendirmeyi yapabilir. Bağ kopması şüphesi, dizde kilitlenme, çıkık veya kırık gibi cerrahi gerekebilecek yaralanmalarda ise ortopedi uzmanına başvurmak süreci kısaltır.

Bu yazıda spor hekiminin ve ortopedi uzmanının neler yaptığını, fizik tedavi uzmanı ve fizyoterapistin bu süreçteki rolünü, hangi yaralanmada kime başvurmanın mantıklı olduğunu, muayeneye nasıl hazırlanabileceğinizi ve acil başvuru gerektiren durumları bulacaksınız.

Spor hekimi kimdir, hangi hastalıklara bakar?

Spor hekimi, tıp fakültesini bitirdikten sonra spor hekimliği alanında uzmanlık eğitimi almış bir hekimdir. Yani "spor hekimi doktor mu?" sorusunun yanıtı evettir: Spor hekimleri, sporcuların ve düzenli egzersiz yapan kişilerin sağlık sorunlarıyla ilgilenen uzman hekimlerdir. Türkiye'de spor hekimliği bölümleri çoğunlukla üniversite hastanelerinde ve bazı özel sağlık kuruluşlarında bulunur.

Spor hekimlerinin başlıca çalışma alanları şunlardır:

• Kas zorlanmaları, tendon iltihapları ve aşırı kullanım yaralanmalarının tanı ve ameliyatsız tedavisi
• Spora başlamadan önce sağlık taraması ve egzersiz testleri
• Kişiye özel egzersiz reçetesi; kronik hastalığı olanlarda güvenli egzersiz planlaması
• Sporcularda performans, beslenme ve antrenman yükü değerlendirmesi
• Yaralanma sonrası rehabilitasyonun planlanması ve spora dönüş kararı
• Bazı durumlarda enjeksiyon tedavileri

Spor hekimliği ameliyat yapar mı?

Hayır. Spor hekimliği cerrahi bir uzmanlık dalı değildir. Bir yaralanmada ameliyat gerektiğine karar verildiğinde spor hekimi hastayı bir ortopedi uzmanına yönlendirir ve ameliyat sonrası rehabilitasyon ile spora dönüş sürecinde çoğu zaman yeniden devreye girer.

Ortopedi ve travmatoloji uzmanı ne yapar?

Ortopedi ve travmatoloji uzmanı, kas-iskelet sistemi hastalıklarının ve yaralanmalarının hem ameliyatsız hem de ameliyatlı tedavisini yapan cerrahi uzmanlık dalıdır. Kemik, eklem, bağ, menisküs, kıkırdak, tendon ve kas sorunları bu alanın kapsamındadır. Ortopedi uzmanlarının önemli bir kısmı da yaralanmalara önce ameliyatsız yöntemlerle yaklaşır; cerrahi, gerektiğinde başvurulan seçeneklerden biridir.

Ortopedinin içinde spor yaralanmaları ve artroskopik (kapalı) cerrahiye odaklanan hekimler, "spor cerrahisi" olarak da adlandırılan bu alanda çalışır. Ön çapraz bağ rekonstrüksiyonu, menisküs tamiri, kıkırdak tedavileri ve kalça artroskopisi gibi girişimler bu kapsamdadır. Bu alanın ayrıntıları için spor cerrahisi uzmanlık alanları ve tedavi yaklaşımları yazımıza göz atabilirsiniz.

Örneğin Prof. Dr. Gökhan Polat, ortopedi ve travmatoloji uzmanı olarak diz ve kalça başta olmak üzere spor yaralanmaları, artroskopik cerrahi ve kalça koruyucu cerrahi alanlarında çalışmaktadır; 2015 yılında New York'taki Hospital for Special Surgery'de Spor Hekimliği ve Kalça Koruma Merkezi'nde fellowship eğitimi almıştır.

Ortopediye gitmek ameliyat olmak demek mi?

Hastaların bir kısmı, ortopedi uzmanına başvurmanın doğrudan ameliyatla sonuçlanacağı endişesiyle muayeneyi erteler. Oysa spor yaralanmalarının önemli bir bölümü ortopedi pratiğinde de ilaç, egzersiz, fizik tedavi, aktivite düzenlemesi veya enjeksiyon gibi ameliyatsız yöntemlerle tedavi edilir. Cerrahi; genellikle bağ veya tendonun tamamen koptuğu, eklemin kilitlendiği, dengesizliğin günlük yaşamı ya da sporu belirgin şekilde etkilediği veya ameliyatsız tedavinin yeterli olmadığı durumlarda, hastayla birlikte değerlendirilerek gündeme gelir.

Fizik tedavi uzmanı ve fizyoterapistin rolü

Spor yaralanmalarının tedavisinde iki meslek grubu daha önemli rol oynar ve sık karıştırılır:

• Fiziksel tıp ve rehabilitasyon (FTR) uzmanı: Kas-iskelet sistemi ağrılarının ameliyatsız tanı ve tedavisi ile rehabilitasyon programlarının planlanması üzerine uzmanlaşmış hekimdir. Ameliyat yapmaz.
• Fizyoterapist: Hekim olmayan, hekimin tanısı ve yönlendirmesiyle egzersiz, manuel terapi ve fiziksel uygulamalarla rehabilitasyonu yürüten sağlık profesyonelidir. Yaralanma sonrası iyileşmede ve spora dönüşte en çok zaman geçirilen ekip üyesi çoğu zaman fizyoterapisttir.

İyi bir spor yaralanması tedavisi genellikle bir ekip işidir: Tanı ve tedavi kararı hekim tarafından verilir, rehabilitasyon fizyoterapistle yürütülür ve spora dönüş kararı ekip olarak değerlendirilir.

Spora dönüş kararı nasıl verilir?

Sporcuların en çok merak ettiği konulardan biri, ne zaman sahaya dönebilecekleridir. Bu karar yalnızca yaralanmanın üzerinden geçen süreye göre değil, ağrının durumuna, eklem hareket açıklığına, kas gücünün sağlam tarafa göre ne kadar toparlandığına ve spora özgü hareketlerin güvenle yapılıp yapılamadığına göre verilir. Ameliyat olan sporcularda cerrahın iyileşen dokuya ilişkin değerlendirmesi, ameliyat olmayanlarda ise tanıyı koyan hekimin görüşü temel alınır; fizyoterapistin yaptığı fonksiyonel testler bu karara önemli katkı sağlar. Dönüş genellikle antrenmana kademeli katılımla başlar ve tam yarışma temposuna aşamalı olarak geçilir. Süre yaralanmanın türüne ve kişiye göre değişir; erken dönüşün yeniden yaralanma riskini artırabileceği unutulmamalıdır.

Spor yaralanmalarına hangi doktor bakar? Duruma göre yol haritası

Aşağıdaki liste genel bir yol göstericidir; her durumda ilk başvurduğunuz hekim gerekirse sizi uygun uzmanlığa yönlendirecektir.

Spor hekimi veya ortopedi uzmanı (ikisi de uygun)

• Antrenman sonrası geçmeyen kas ağrıları ve hafif kas zorlanmaları
• Tendon iltihapları (diz kapağı altı, Aşil, dirsek gibi bölgelerde)
• Koşucularda kaval kemiği ağrısı gibi aşırı kullanım sorunları
• Spora başlamadan önce kontrol, egzersiz programı ve antrenman yükü planlaması

Ortopedi uzmanı öncelikli

• Dönme yaralanması sonrası dizde kopma hissi ve hızla gelişen şişlik (çapraz bağ veya menisküs yaralanması şüphesi)
• Dizin kilitlenmesi, tam açılamaması veya sık boşalması
• Omuz, diz kapağı veya başka bir eklemin çıkması
• Kırık şüphesi; kemik üzerinde belirgin ağrı, şekil bozukluğu veya yük verememe
• Topuk arkasında darbe hissiyle başlayan ve parmak ucuna yükselememeyle giden ağrı (Aşil tendonu kopması şüphesi)
• Kasık veya kalçada mekanik belirtilerle giden ağrı (kalça sıkışması veya labrum yırtığı şüphesi)
• Ameliyatsız tedaviye rağmen haftalar içinde düzelmeyen eklem sorunları

Doğrudan acil servis

• Açık yara ile birlikte kırık, belirgin şekil bozukluğu veya eklemin yerinden çıkması
• Bacakta veya kolda uyuşma, soğukluk, renk değişikliği
• Baş yaralanması, bilinç kaybı
• Bacağa hiç yük verememe ve dayanılmaz ağrı

Muayeneye nasıl hazırlanmalısınız?

Hangi uzmana başvurursanız başvurun, aşağıdaki hazırlıklar muayenenin verimli geçmesine yardımcı olur:

1. Yaralanmanın nasıl olduğunu, tarihini ve ilk anda ne hissettiğinizi (kopma sesi, şişlik, boşalma) not edin.
2. Ağrıyı artıran ve azaltan hareketleri, gece ağrısı olup olmadığını yazın.
3. Daha önce çekilmiş röntgen, MR ve ultrason görüntülerini raporlarıyla birlikte getirin.
4. Kullandığınız ilaçları, kronik hastalıklarınızı ve daha önce geçirdiğiniz ameliyatları belirtin.
5. Spor dalınızı, antrenman sıklığınızı ve hedeflerinizi (yarışma, hobi, günlük yaşam) paylaşın.
6. Muayenede bacaklarınızı veya ilgili eklemi rahatça açabileceğiniz kıyafetler giyin.

Spor yaralanmasının yanında genel eklem şikâyetlerinde hangi durumlarda ortopediye başvurulması gerektiğini ortopedi uzmanına hangi durumlarda başvurmalıyız yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Ne zaman ortopedi uzmanına başvurmalısınız?

Spor sırasında oluşan bir yaralanmada aşağıdaki durumlardan biri varsa bir ortopedi uzmanına başvurmanız önerilir:

• Yaralanma anında kopma sesi veya hissi ve birkaç saat içinde gelişen eklem şişliği
• Eklemde kilitlenme, takılma ya da boşalma hissi
• Bacağa yük verememe veya yürürken belirgin aksama
• Bir hafta ile birkaç hafta içinde azalmayan, giderek artan ya da gece uykudan uyandıran ağrı
• Daha önce ameliyat olmuş bir eklemde yeni ağrı, şişlik veya güvensizlik hissi

Muayenede yaralanmanın mekanizması ve muayene bulguları değerlendirilir, gerekirse görüntüleme istenir; kesin tanı bu değerlendirmeyle konur. Prof. Dr. Gökhan Polat'ın kliniğinde tedavi planı, yaralanmanın türü, kişinin spor hedefleri ve beklentileri birlikte değerlendirilerek hazırlanır ve uygun durumlarda ameliyatsız seçeneklerle başlanır. Tedaviye yanıt kişiden kişiye değişir. Spor yaralanmalarında tanı ve tedavi seçenekleri hakkında daha fazla bilgi için spor yaralanmaları sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Özetle

• Spor hekimi, spor yaralanmalarının tanı, ameliyatsız tedavi ve egzersiz planlamasında uzmanlaşmış bir hekimdir ve ameliyat yapmaz.
• Ortopedi ve travmatoloji uzmanı, gerektiğinde artroskopik ve açık cerrahi dahil olmak üzere kas-iskelet sistemi yaralanmalarının tüm tedavi seçeneklerini üstlenir.
• Hafif kas ve tendon sorunlarında her iki uzmanlık da uygundur; bağ kopması, kilitlenme, çıkık ve kırık şüphesinde ortopedi uzmanına başvurmak süreci kısaltır.
• Başarılı bir iyileşme çoğu zaman hekim, fizyoterapist ve sporcunun birlikte çalıştığı bir ekip sürecidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı muayene ve gerekli tetkiklerle, kişiye özel olarak verilir.