Mozaikplasti, dizde sınırlı bir alanda kıkırdak ve altındaki kemikte oluşan hasarın (osteokondral defekt), kişinin kendi dizinin az yük taşıyan bir bölgesinden alınan küçük silindir şeklindeki kıkırdak-kemik parçalarıyla doldurulmasıdır. Parçalar hasarlı alana yan yana, bir mozaik gibi yerleştirildiği için bu adı alır. Genellikle genç ve aktif hastalarda, küçük ve orta büyüklükteki, sınırları belirgin kıkırdak defektlerinde düşünülür; yaygın kireçlenmede ise uygun bir seçenek değildir. Kıkırdak nakli kavramı mozaikplastinin yanı sıra kıkırdak hücre nakli ve donör dokusu kullanılan yöntemleri de kapsar.
Bu yazıda dizde kıkırdak defektinin ne olduğunu, mozaikplastinin nasıl yapıldığını, kimler için uygun olabileceğini, diğer kıkırdak onarım ve nakil yöntemleriyle farklarını, olası riskleri ve ameliyat sonrası süreci anlatıyoruz.
Dizde kıkırdak defekti nedir?
Eklem kıkırdağı, kemiklerin uçlarını kaplayan, eklemin sürtünmesiz hareket etmesini sağlayan pürüzsüz bir dokudur. Kan damarı içermediği için kendini onarma kapasitesi çok sınırlıdır. Spor yaralanmaları, diz kapağı çıkığı, bağ yaralanmaları, osteokondritis dissekans (kıkırdak altındaki kemik bölgesinin beslenme bozukluğu) veya tekrarlayan yüklenme sonucu kıkırdakta sınırları belirgin bir hasar alanı oluşabilir. Bu tür lokal hasarlar, eklemin genelinde yaygın aşınmayla seyreden kireçlenmeden farklıdır.
Kıkırdak defekti şu belirtilere yol açabilir:
- Yük vermekle, merdiven çıkıp inmekle veya spor sırasında artan derin diz ağrısı
- Aktivite sonrası tekrarlayan şişlik
- Takılma, kilitlenme ya da dizde bir şeyin "oynadığı" hissi
- Hareket sırasında ses ve sürtünme hissi
Tanı muayene ve MR ile konur; defektin büyüklüğü, derinliği ve altındaki kemiğin durumu en net şekilde bazen artroskopi sırasında değerlendirilir. Kıkırdak hasarında erken değerlendirmenin önemini dizde kıkırdak hasarı yazımızda ele aldık.
Mozaikplasti nasıl yapılır?
Mozaikplasti, defektin yerine ve büyüklüğüne göre artroskopik (kapalı) yöntemle ya da küçük bir kesiyle (mini açık) yapılabilir. Ameliyatın temel adımları şunlardır:
- Değerlendirme: Eklem içi incelenir, defektin sınırları, büyüklüğü ve derinliği belirlenir; eşlik eden menisküs veya bağ sorunları kontrol edilir.
- Alıcı alanın hazırlanması: Hasarlı kıkırdak ve gerekirse altındaki sağlıksız kemik dokusu, özel aletlerle düzenli silindirik yuvalar açılarak temizlenir.
- Greftlerin alınması: Dizin az yük taşıyan bölgelerinden (genellikle uyluk kemiğinin ön-yan kenarlarından) üzeri sağlıklı kıkırdakla kaplı küçük silindir şeklinde kıkırdak-kemik parçaları alınır.
- Yerleştirme: Bu silindirler hazırlanan yuvalara, yüzeyi çevredeki kıkırdakla aynı hizada olacak şekilde sıkıca yerleştirilir. Silindirlerin arasında kalan küçük boşluklar zamanla onarım dokusuyla dolar.
Yöntemin avantajı, defektin tek seansta, kişinin kendi gerçek eklem kıkırdağıyla ve altındaki kemik desteğiyle birlikte doldurulmasıdır. Sınırlılığı ise alınabilecek doku miktarının kısıtlı olmasıdır; bu nedenle büyük defektlerde tek başına yeterli olmayabilir. Artroskopik kıkırdak onarım teknikleri hakkında genel bilgi için artroskopi ile kıkırdak onarımı yazımıza bakabilirsiniz.
Mozaikplasti kimler için uygun olabilir?
Uygunluk kararı muayene, MR ve gerektiğinde artroskopi bulgularına göre kişiye özel verilir. Genel olarak şu özellikler mozaikplasti için daha uygun bir tabloyu düşündürür:
- Genç ve aktif hasta (net bir yaş sınırı yoktur; eklemin biyolojik durumu belirleyicidir)
- Sınırları belirgin, küçük-orta büyüklükte, tek bir bölgede yer alan kıkırdak veya kıkırdak-kemik defekti
- Defekt çevresindeki ve karşısındaki kıkırdağın büyük ölçüde sağlam olması
- Bacak ekseninin düzgün olması ya da eksen bozukluğunun aynı anda düzeltilebilmesi
- Diz bağlarının sağlam olması veya aynı seansta onarılabilmesi, menisküsün korunmuş olması
Yaygın kireçlenme, eklemin birden fazla bölgesinde kıkırdak kaybı, iltihaplı eklem hastalıkları ve düzeltilmemiş eksen bozukluğu mozaikplasti için genellikle uygun olmayan durumlardır.
Ameliyatsız tedavi ne zaman yeterli olabilir?
Her kıkırdak defekti ameliyat gerektirmez. MR'da tesadüfen saptanan, yakınma yapmayan ya da hafif yakınmalı küçük hasarlarda çoğu zaman önce ameliyatsız yöntemler denenir. Uyluk ve kalça kaslarını güçlendiren bir egzersiz programı, aktivite düzenlemesi, fazla kilonun azaltılması ve gerektiğinde enjeksiyonlar bu aşamanın parçası olabilir. Belirgin ağrı, tekrarlayan şişlik veya takılma gibi mekanik yakınmalar sürüyorsa ya da defekt içinde yerinden oynamış bir parça varsa cerrahi seçenekler daha ön plana çıkar. Karar, yakınmaların günlük yaşama ve spora etkisi ile görüntüleme bulguları birlikte ele alınarak verilir.
Diğer kıkırdak onarım ve nakil yöntemleri
Mozaikplasti, kıkırdak defektlerinde kullanılan seçeneklerden yalnızca biridir. Hangi yöntemin seçileceği defektin büyüklüğüne, yerine, derinliğine ve hastanın özelliklerine bağlıdır:
- Mikrokırık (kemik iliği uyarımı): Defektin tabanında küçük delikler açılarak kemik iliğinden gelen hücrelerin onarım dokusu oluşturması sağlanır. Daha çok küçük defektlerde tercih edilir; oluşan doku asıl eklem kıkırdağından farklı, daha lifli bir dokudur.
- Destekli kemik iliği uyarımı: Mikrokırık işleminin üzerine özel bir zar (membran) yerleştirilerek onarım dokusunun defekt alanında tutunması desteklenir.
- Otolog kondrosit implantasyonu (kıkırdak hücre nakli): İlk aşamada kişinin kendi kıkırdağından küçük bir örnek alınır, hücreler laboratuvarda çoğaltılır ve ikinci bir ameliyatla defekt alanına yerleştirilir. Daha büyük defektlerde düşünülebilir; iki aşamalı olması ve özel laboratuvar altyapısı gerektirmesi sınırlılıklarıdır.
- Osteokondral allogreft (donör dokusu): Büyük kıkırdak-kemik defektlerinde donörden alınan doku kullanılır; dokuya erişim ülkeden ülkeye farklılık gösterir.
- Biyolojik destekler: Kök hücre ve PRP gibi uygulamalar bazı durumlarda cerrahiye destek amacıyla araştırılmaktadır. Bu konuyu kıkırdak hasarlarında kök hücre uygulaması yazımızda anlattık.
Olası riskler ve dikkat edilmesi gerekenler
Her cerrahi girişimde olduğu gibi mozaikplastinin de bazı riskleri vardır:
- Greftlerin alındığı bölgede ağrı veya şişlik (donör alan yakınmaları)
- Greftlerin tam kaynamaması, yüzeyin çevreyle aynı hizada olmaması
- Eklem içinde sıvı birikmesi, hareket kısıtlılığı
- Enfeksiyon, kanama ve pıhtı gibi genel cerrahi riskler
- Zamanla yakınmaların yeniden ortaya çıkması ve ek girişim gereksinimi
Ameliyattan elde edilecek fayda kişiden kişiye değişir. Defektin özellikleri, eşlik eden sorunların düzeltilmesi ve rehabilitasyona uyum sonucu etkileyen önemli etkenlerdir.
Mozaikplasti sonrası iyileşme süreci
Kıkırdak-kemik greftlerinin yerine kaynaması zaman aldığı için ameliyat sonrası dönem dikkatli planlanır. Genel çerçeve şöyledir; ayrıntılar defektin yeri ve büyüklüğüne göre kişiye özel belirlenir:
- İlk haftalar: Ameliyatlı bacağa yük verme genellikle birkaç hafta sınırlandırılır ve koltuk değneği kullanılır. Bu dönemde dizin hareket açıklığını korumaya yönelik egzersizlere erken başlanır.
- Ara dönem: Yük kademeli olarak artırılır, uyluk ve kalça kaslarını güçlendiren fizik tedavi programı yoğunlaştırılır; sabit bisiklet ve havuz egzersizleri eklenir.
- Spora dönüş: Koşu ve darbe içeren sporlara dönüş genellikle birkaç ayı bulur ve kas gücü, eklem hareketi ve kontrol muayenesi bulgularına göre kararlaştırılır.
Bu süreçte fizyoterapistle düzenli çalışmak ve kontrol muayenelerini aksatmamak önemlidir; erken dönemde dizi aşırı yüklemek greftlerin kaynamasını olumsuz etkileyebilir. Günlük işlere dönüş, iş yükünün türüne göre değişir; masa başı çalışanlar ağır fiziksel iş yapanlara göre genellikle daha erken dönebilir.
Rehabilitasyonun genel ilkelerini artroskopik cerrahi sonrası rehabilitasyon yazımızda bulabilirsiniz.
Ne zaman ortopedi uzmanına başvurmalısınız?
- Spor yaralanması veya diz kapağı çıkığı sonrası haftalardır geçmeyen diz ağrısı
- Aktivite sonrası tekrarlayan şişlik
- Takılma, kilitlenme veya dizde serbest bir parça hissi
- MR raporunda kıkırdak defekti, osteokondral lezyon veya osteokondritis dissekans ifadesi
Prof. Dr. Gökhan Polat'ın kliniğinde kıkırdak defektlerinde tedavi seçimi; defektin büyüklüğü ve yeri, eşlik eden menisküs, bağ ve eksen sorunları, yaş ve aktivite beklentileri birlikte değerlendirilerek yapılır ve uygun hastalarda önce ameliyatsız yöntemler de gözden geçirilir. Kıkırdak sorunları ve tedavi seçenekleri hakkında daha fazla bilgi için kıkırdak hastalıkları sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Özetle
- Mozaikplasti, dizdeki sınırlı kıkırdak-kemik defektinin kişinin kendi dizinden alınan küçük silindir greftlerle doldurulmasıdır.
- Genellikle genç ve aktif hastalarda, küçük-orta büyüklükteki lokal defektlerde düşünülür; yaygın kireçlenmede uygun değildir.
- Mikrokırık, kıkırdak hücre nakli ve donör dokusu kullanılan yöntemler, defektin özelliklerine göre alternatif seçeneklerdir.
- İyileşme süreci aylar sürer ve sonuç kişiden kişiye değişir; tedavi kararı muayene ve görüntüleme bulgularına göre kişiye özel verilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı muayene ve gerekli tetkiklerle, kişiye özel olarak verilir.
Sıkça sorulan sorular
Mozaikplasti nasıl yapılır?
Mozaikplastide dizin az yük taşıyan bölgelerinden üzeri sağlıklı kıkırdakla kaplı küçük silindir şeklinde kıkırdak-kemik parçaları alınır. Bu parçalar, hasarlı alanda açılan yuvalara yüzeyi çevredeki kıkırdakla aynı hizada olacak şekilde yerleştirilir. İşlem defektin yerine göre artroskopik ya da küçük bir kesiyle yapılabilir.
Kıkırdak nakli kimlere yapılır?
Kıkırdak nakli yöntemleri genellikle genç ve aktif, sınırları belirgin lokal kıkırdak defekti olan, bacak ekseni ve bağları uygun hastalarda düşünülür. Yaygın kireçlenmede bu yöntemler genellikle uygun değildir. Hangi yöntemin seçileceği defektin büyüklüğüne ve yerine göre kişiye özel belirlenir.
Mozaikplasti sonrası ne zaman yürünür?
Mozaikplasti sonrası ameliyatlı bacağa yük verme genellikle birkaç hafta sınırlandırılır ve bu dönemde koltuk değneği kullanılır. Yük, kontrol muayenelerine göre kademeli olarak artırılır. Süre defektin yerine ve büyüklüğüne göre kişiden kişiye değişir.
Mozaikplasti ile mikrokırık arasındaki fark nedir?
Mikrokırıkta defektin tabanında küçük delikler açılarak kemik iliği hücrelerinin onarım dokusu oluşturması sağlanır; oluşan doku daha lifli bir yapıdadır. Mozaikplastide ise defekt, kişinin kendi gerçek eklem kıkırdağını taşıyan kıkırdak-kemik silindirleriyle doldurulur. Mikrokırık daha çok küçük defektlerde, mozaikplasti ise küçük-orta defektlerde tercih edilir.
Kıkırdak hasarı kendiliğinden düzelir mi?
Eklem kıkırdağında kan damarı bulunmadığı için kendini onarma kapasitesi çok sınırlıdır; belirgin bir kıkırdak defekti genellikle kendiliğinden eski haline dönmez. Bununla birlikte küçük ve yakınma yapmayan hasarlar egzersiz ve aktivite düzenlemesiyle uzun süre sorun çıkarmayabilir. Tedavi gereksinimi muayene ve MR bulgularına göre belirlenir.
